Di sản địa chất độc đáo giữa đại ngàn Tây Nguyên
Bà Lê Thị Trúc Linh, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Đồng, cho biết Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh vừa ký hai quyết định số 2924/QĐ-BVHTTDL và số 2912/QĐ-BVHTTDL, ngày 29/10/2026, về việc xếp hạng di tích quốc gia đối với hai danh lam thắng cảnh thuộc hệ thống hang động núi lửa Krông Nô, cùng nằm trên địa bàn xã Nam Đà, tỉnh Lâm Đồng.
Cụ thể, hai danh lam thắng cảnh được xếp hạng gồm hang A1 (còn gọi là hang Dung Nham, hang Dơi, hang Tổ Ong...) tại thôn Buôn Choáh, xã Nam Đà và hang C2 (còn gọi là hang Dung nham C1-C2, hang Dơi, hang Cá sấu...) thuộc thôn Đức Lập. Hang A1 hình thành trong quá trình phun trào dung nham của núi lửa Nâm B’Lang. Mỗi hang có chiều dài hơn 400m, chiều sâu từ 3 - 10m, sở hữu cấu trúc độc đáo, hiếm gặp, phản ánh những đặc điểm nổi bật trong quá trình hình thành hang động dung nham, khác biệt với các hang động khác thuộc hệ thống hang động núi lửa Krông Nô. Cả hai danh lam thắng cảnh đều được áp dụng các biện pháp bảo vệ di tích và bảo vệ di sản văn hóa theo quy định.
Việc xếp hạng di tích quốc gia đối với hang A1 và hang C2 không chỉ ghi nhận những giá trị đặc sắc của hai danh lam thắng cảnh mà còn khẳng định tầm quan trọng của hệ thống hang động núi lửa Krông Nô đối với công tác nghiên cứu khoa học và bảo tồn di sản thiên nhiên. Đây cũng là cơ sở để tăng cường các biện pháp bảo vệ di tích theo quy định của pháp luật về di sản văn hóa. Hệ thống hang động núi lửa Krông Nô nằm trong vùng lõi Công viên Địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông, là một trong những di sản địa chất tiêu biểu của khu vực Tây Nguyên. Hệ thống được hình thành từ hoạt động phun trào núi lửa, với các hang động nằm sâu dưới lòng đất, còn gọi là ống dung nham.
Năm 2014, các nhà khoa học phát hiện hệ thống hang động núi lửa Krông Nô với tổng chiều dài khoảng 25km, kéo dài từ miệng núi lửa tại buôn Choar, dọc theo sông Sêrêpốc đến khu vực thác Dray Sáp. Hệ thống gồm hàng chục hang động lớn nhỏ, sở hữu cấu trúc địa chất và địa mạo đa dạng, phản ánh quá trình vận động, phun trào và đông kết của dòng dung nham trong quá khứ. Điểm đặc biệt của hệ thống hang động này là nhiều khu vực bên trong vẫn còn khá nguyên vẹn. Qua quá trình khảo sát và nghiên cứu, các nhà khoa học đã phát hiện những dấu tích cư trú của các bộ lạc thời tiền sử, có niên đại khoảng 6.000 - 7.000 năm.
Định hướng khai thác du lịch và bảo tồn bền vững
Đáng chú ý, hang C6-1 đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng di tích quốc gia theo Quyết định số 701/QĐ-BVHTTDL ngày 20/3/2023. Đây là địa điểm khảo cổ đặc biệt quan trọng, nơi các nhà khoa học phát hiện và khai quật được nhiều dấu tích phản ánh đời sống của cư dân tiền sử. Qua khai quật tại hang C6-1 và hang C6, các nhà khảo cổ đã tìm thấy nhiều công cụ lao động bằng đá, đồ gốm, xương, vỏ nhuyễn thể, dấu tích bếp lửa cùng ba di tích mộ táng. Đặc biệt, các di cốt được phát hiện cho thấy sự hiện diện của 10 cá thể, trong đó có 5 trẻ sơ sinh, một thiếu niên và bốn người trưởng thành. Một trong những phát hiện đáng chú ý nhất là bộ xương và hộp sọ của bé gái khoảng 4 tuổi, được chôn theo tư thế ngồi bó gối. Những phát hiện này cung cấp nguồn tư liệu quý giá, góp phần làm sáng tỏ đời sống, tập quán sinh hoạt, tín ngưỡng và phong tục mai táng của cư dân tiền sử.
Theo các nhà khoa học, việc phát hiện di cốt người tiền sử trong hang động núi lửa là bước ngoặt đối với ngành cổ nhân học Việt Nam. Các di tích khảo cổ tại Krông Nô được đánh giá có tính độc đáo, hiếm gặp ở Việt Nam và Đông Nam Á, góp phần mở rộng hiểu biết về lịch sử cư trú của con người trong khu vực. Bên cạnh giá trị khảo cổ, hệ thống hang động núi lửa Krông Nô còn sở hữu nhiều giá trị nổi bật về địa chất, địa mạo và đa dạng sinh học. Trong quá trình nghiên cứu, các nhà khoa học thuộc Tổng cục Địa chất và Khoáng sản cùng Hội Hang động Nhật Bản đã phát hiện nhiều miệng núi lửa có cảnh quan đặc sắc.
Trong hệ thống này, một số hang động có chiều dài và cấu trúc đặc biệt. Hang lớn nhất dài khoảng 1.066m, bên trong có không gian rộng lớn, ghi nhận những dấu tích dòng dung nham phun ngược, tạo nên cảnh quan kỳ thú. Nằm giữa khu vực rừng sâu, hang động này chưa ghi nhận dấu vết tác động của con người nhưng là nơi sinh sống của nhiều loài động vật. Đáng chú ý, hang C7 thuộc hệ thống hang động núi lửa Krông Nô cũng đã được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng danh lam thắng cảnh quốc gia theo Quyết định số 3245/QĐ-BVHTTDL ngày 9/9/2025. Hang C7 là sản phẩm của quá trình phun trào núi lửa Nâm B’Lang, hình thành từ dòng dung nham chảy theo hướng Bắc - Tây Bắc về phía thác Đ’ray Sáp. Hang có cấu trúc, quy mô, sự phân tầng, phân nhánh cùng những dấu tích dòng chảy dung nham đặc trưng, mang giá trị cao về khoa học và giáo dục.
Không chỉ là đối tượng nghiên cứu địa chất, hang C7 còn có tiềm năng phục vụ nghiên cứu đa dạng sinh học, sinh thái học và môi trường. Khu vực xung quanh hang được bao bọc bởi cảnh quan thiên nhiên trong lành, hệ động, thực vật phong phú, trong đó có những loài đặc hữu, quý hiếm cần được bảo vệ. Việc liên tiếp có thêm các hang động được xếp hạng di tích quốc gia cho thấy những giá trị nổi bật và sức hấp dẫn của hệ thống hang động núi lửa Krông Nô. Đây cũng là cơ sở pháp lý quan trọng để tỉnh Lâm Đồng tăng cường quản lý, bảo vệ di tích, kiểm soát hoạt động khai thác và phát huy giá trị di sản theo hướng phù hợp.
Đặc biệt, công tác bảo tồn cần gắn với nghiên cứu khoa học, giáo dục di sản và nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ tài nguyên địa chất, đa dạng sinh học. Trên cơ sở đó, địa phương có thể khai thác hợp lý tiềm năng du lịch địa chất, xây dựng các sản phẩm trải nghiệm gắn với khám phá thiên nhiên và tìm hiểu lịch sử hình thành vùng đất. Với những giá trị đặc sắc về địa chất, khảo cổ và sinh thái, hệ thống hang động núi lửa Krông Nô không chỉ là tài sản thiên nhiên quý giá của Lâm Đồng mà còn là nguồn tư liệu khoa học có ý nghĩa đối với Việt Nam và quốc tế. Bảo tồn và phát huy hiệu quả di sản sẽ góp phần đưa những giá trị của vùng đất này đến gần hơn với công chúng, đồng thời tạo động lực thúc đẩy phát triển du lịch bền vững./.
