Giá trị bản địa và bài toán bảo tồn nguồn gen quý

Theo Báo Phú Thọ, cùng với bưởi Sửu Chí Đám, bưởi Bằng Luân là giống bưởi đặc sản góp phần làm nên thương hiệu Bưởi Đoan Hùng, nổi tiếng với hương thơm dịu, vị ngọt đậm và khả năng bảo quản lâu. Từng được lựa chọn làm sản vật tiến Vua, bưởi Đoan Hùng ngày nay không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn mở ra hướng phát triển du lịch trải nghiệm.

Tại thôn Đức Thái, ông Trương Văn Báu sở hữu 4 cây bưởi khoảng 80 năm tuổi, được người dân trong vùng coi như báu vật. Những gốc cây thân bạnh to, xù xì, tán rộng, mỗi vụ cho hàng nghìn quả. Vào thời điểm được giá, mỗi cây có thể mang lại cho gia đình ông cả chục triệu đồng. “Những gốc bưởi đại thụ này có từ thời ông nội tôi. Đến đời tôi, cây vẫn khỏe mạnh, sai trái. Giống bưởi này càng cao tuổi càng ngon nên được khách hàng ưa chuộng, giá bán cũng cao hơn hẳn”, ông Báu chia sẻ.

Trong khu vườn có 170 gốc bưởi của gia đình ông Báu, chỉ 34 cây thuộc giống bưởi đặc sản Bằng Luân, trong đó có 4 cây cổ thụ. Mỗi năm, vườn bưởi đem lại nguồn thu khoảng 140-150 triệu đồng. Trong khi đó, gia đình ông Đỗ Minh Chính ở thôn Thống Nhất sở hữu 100 cây bưởi đặc sản Bằng Luân hơn 40 năm tuổi, được ông trồng từ ngày lập gia đình, ra ở riêng. Vườn cây được chăm sóc cẩn thận, thân cây làm sạch rêu mốc, đánh số thứ tự để theo dõi và phân loại quả khi thu hoạch. Theo ông Chính, tùy giá bán từng năm, mỗi vụ gia đình thu về khoảng 500-600 triệu đồng.

Theo kinh nghiệm dân gian, bưởi từ cây dưới 15 năm tuổi được gọi là bưởi tơ; cây từ 15 đến dưới 30 năm tuổi cho bưởi nửa đời; còn cây từ 30 năm tuổi trở lên cho bưởi lão. Bưởi nửa đời thường nặng khoảng 700-1.200g, vỏ bắt đầu mỏng, múi mọng nước, vị ngọt thanh. Bưởi lão thường có quả nhỏ hơn, vỏ có thể héo, nhăn nheo nhưng tép bên trong ngọt đậm, mọng nước và bảo quản lâu mà ít bị khô. Những gốc bưởi lâu năm không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn lưu giữ nguồn gen quý, kinh nghiệm canh tác và bản sắc vùng bưởi Bằng Luân, tạo cơ sở để địa phương tuyển chọn cây đầu dòng, nhân giống và phát triển vùng sản xuất đặc sản chất lượng ổn định.

Toàn xã Bằng Luân hiện có gần 800 ha bưởi, trong đó khoảng 720 ha đang cho thu hoạch. Diện tích vườn bưởi đặc sản tập trung gần 8 ha, với 4 cây trên 80 tuổi, 30 cây từ 50-60 tuổi, gần 300 cây từ 40-50 tuổi và gần 1.600 cây từ 30-40 tuổi. Việc bảo tồn, khai thác hợp lý nguồn gen bản địa là yêu cầu quan trọng để đặc sản không bị mai một trong quá trình phát triển sản xuất hàng hóa.

Chuỗi giá trị mới và khát vọng vươn tầm quốc tế

Trước đây, giá trị cây bưởi chủ yếu đến từ quả thu hoạch cuối vụ. Nay, người trồng tận dụng thêm hoa, quả non và quả không đạt tiêu chuẩn bán tươi. Một phần hoa được lựa chọn làm nguyên liệu chế biến nước hoa; quả non nhỏ, dị dạng được thu hái để chế biến tinh dầu, mứt bưởi, chè bưởi. Những quả không đạt yêu cầu về mẫu mã cũng được tận dụng làm nguyên liệu chế biến thực phẩm, đồ uống. Dù nguồn thu chưa thể so sánh với bưởi thương phẩm, cách làm này giúp hạn chế lãng phí, tạo thêm thu nhập và mở rộng giá trị cây bưởi theo chuỗi sản phẩm.

Ông Trần Anh Quang - Phó Chủ tịch UBND xã Bằng Luân cho biết, địa phương xác định cây bưởi là cây trồng chủ lực trong định hướng phát triển kinh tế - xã hội nhanh, bền vững. Sau sáp nhập, Ban Chấp hành Đảng bộ xã ban hành Nghị quyết số 04-NQ/ĐU ngày 24/10/2025 về phát triển nông, lâm nghiệp đa giá trị theo hướng sản xuất hàng hóa gắn với chuyển đổi số và liên kết tiêu thụ sản phẩm giai đoạn 2025-2030. Theo đó, địa phương chú trọng nâng cao năng suất, chất lượng bưởi trên diện tích hiện có; mở rộng sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP; tăng cường liên kết tiêu thụ và từng bước phát triển du lịch trải nghiệm gắn với vùng bưởi đặc sản.

Cụ thể hóa chủ trương, UBND xã triển khai kế hoạch bảo tồn, phát triển cây bưởi đầu dòng gắn với hỗ trợ người dân trồng bưởi giai đoạn 2026-2030. Theo ông Đỗ Chí Thành - Phó Giám đốc Trung tâm Dịch vụ sự nghiệp công xã Bằng Luân, nhiệm vụ trọng tâm là thống kê, lập hồ sơ quản lý những cây bưởi bản địa có đặc điểm nổi trội; tuyển chọn cây ưu tú, xác định nguồn cây đủ tiêu chuẩn làm vật liệu nhân giống và xây dựng vườn nhân giống bảo tồn.

Cùng với đó, xã hướng đến hình thành vùng bưởi tập trung, hỗ trợ kỹ thuật trồng, chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh, thu hoạch và truy xuất nguồn gốc; từng bước xây dựng mã số vùng trồng, phát triển sản phẩm đặc trưng và củng cố hoạt động của các hợp tác xã. Qua đó, địa phương hướng tới liên kết từ bảo tồn giống, tổ chức sản xuất đến xây dựng thương hiệu và tiêu thụ, hạn chế tình trạng giống không đồng nhất, chất lượng thiếu ổn định.

Một trong những hướng đi đáng chú ý là mở rộng thị trường, từng bước tiếp cận các yêu cầu xuất khẩu. Vụ bưởi năm nay, xã Bằng Luân triển khai mô hình trồng bưởi theo hướng xuất khẩu trên diện tích 5 ha, với 27 hộ tham gia. Các hộ thực hiện quy trình chăm sóc theo yêu cầu, hướng tới bảo đảm năng suất, chất lượng và mẫu mã. Theo kế hoạch, nếu đáp ứng đầy đủ yêu cầu của đối tác, bưởi trong mô hình sẽ được xuất khẩu sang 5 thị trường gồm Mỹ, Nga, Trung Quốc, Séc và Ba Lan. Một doanh nghiệp cũng đã cam kết bao tiêu sản phẩm để đưa vào hệ thống siêu thị lớn nếu việc xuất khẩu gặp trở ngại. Hướng đi này mở ra cơ hội mở rộng đầu ra, đồng thời đòi hỏi người trồng tuân thủ quy trình sản xuất, bảo đảm chất lượng đồng đều và truy xuất được nguồn gốc.

Bên cạnh mở rộng thị trường, địa phương định hướng phát triển du lịch trải nghiệm vườn bưởi với sự tham gia của các tổ chức chính trị - xã hội và học sinh trên địa bàn. Du khách có thể tìm hiểu giống bưởi đặc sản, khám phá những gốc bưởi lâu năm, nghe người trồng chia sẻ kinh nghiệm chăm sóc, thu hoạch và thưởng thức quả ngay tại vườn. Việc giới thiệu sản phẩm gắn với câu chuyện về nguồn gốc, tuổi cây, kỹ thuật canh tác và hương vị đặc trưng góp phần quảng bá hình ảnh vùng bưởi, tăng sức hấp dẫn cho đặc sản địa phương.

Để phát triển hướng đi này, Bằng Luân cần tiếp tục hoàn thiện sản phẩm trải nghiệm, nâng cao chất lượng dịch vụ, kết nối các vườn bưởi với những điểm đến khác và bảo đảm lợi ích thiết thực cho người dân. Bảo tồn gốc bưởi cổ thụ, giữ gìn chất lượng giống và tổ chức sản xuất bền vững là nền tảng để nâng cao giá trị đặc sản. Khi mỗi gốc bưởi không chỉ cho trái mà còn kể câu chuyện về đất đai, con người và truyền thống canh tác, vườn quê sẽ có thêm sức hút với du khách, góp phần tạo sinh kế và làm giàu cho người dân trên chính mảnh đất quê hương.